Ο Πληροφοριακός Λόγος

Πρότυπο ΓΕΛ Βαρβακείου Σχολής

Διαθεματική διδασκαλία στα Αρχαία Ελληνικά

Τμήμα: Α2

Διδάσκοντες: Ν. Αλέφαντος, Γ. Σιψή

Τίτλος: Μια απόπειρα διαχρονικής θεώρησης της ελληνικής γλώσσας στα γνωστικά αντικείμενα των Αρχαίων Ελληνικών και της Νεοελληνικής Γλώσσας.

Α. Θεωρητικό πλαίσιο:

            Η γλωσσολογία διαχωρίζει την ιστορική (διαχρονική) θεώρηση της γλώσσας από τη συγχρονική. Ενώ η διαχρονική θεώρηση εστιάζει στις μεταβολές που υπέστησαν τα επιμέρους στοιχεία της γλώσσας αλλά και ολόκληρη μια γλώσσα με το πέρασμα των χρόνων, η συγχρονική εστιάζει στα στοιχεία μιας γλώσσας και τις μεταξύ τους σχέσεις σε μια δεδομένη χρονική περίοδο.

            Η γλώσσα κατά τον Saussure μπορεί να αντιμετωπιστεί κατά δύο τρόπους:

είτε ως σύστημα που λειτουργεί βάσει ορισμένων αρχών σε μια δεδομένη στιγμή του χρόνου/ τα γλωσσικά στοιχεία εξετάζονται ως διαμορφωμένες καταστάσεις που συνυπάρχουν την ίδια στιγμή μέσα στο σύστημα, δηλαδή στατικά

είτε ως διαδοχή στοιχείων μέσα στη διάρκεια του χρόνου/ μας ενδιαφέρουν ως προς τις μεταβολές που έχουν υποστεί μέσα στον χρόνο, δηλαδή εξελικτικά.

            Κατά τον Saussure η αντίθεση μεταξύ των δύο απόψεων είναι απόλυτη και δεν επιδέχεται συμβιβασμούς (συγχρονική γλωσσολογία και διαχρονική γλωσσολογία). Η συγχρονική εξέταση έχει το προβάδισμα και θεωρείται ως η κατεξοχήν επιστημονική θεώρηση της γλώσσας: «η συγχρονική πλευρά είναι η αληθινή και μόνη πραγματικότητα».

            Οι μελετητές δεν δέχονται σήμερα τον απόλυτο τρόπο με τον οποίο έθεσε ο Saussure αυτή τη διάκριση: συγχρονική και διαχρονική θεώρηση της γλώσσας πρέπει να συνυπάρχουν και να συμπληρώνουν η μία την άλλη, ώστε να μπορούμε να έχουμε μια όσο το δυνατόν πιο ολοκληρωμένη γνώση του φαινομένου γλώσσα.

            Ως διαχρονία σήμερα νοείται γενικότερα η διαδοχή δύο ή περισσότερων συγχρονιών, ήτοι δύο ή περισσότερων συστημάτων που διαφέρουν μεταξύ τους χρονικά άρα και δομικά, αφού παντού κάθε γλωσσικό σύστημα μεταβάλλεται με το πέρασμα του χρόνου (Μπαμπινιώτης 1998:47)

             Στο παραπάνω γλωσσολογικό θεωρητικό πλαίσιο κινείται η διαθεματική διδασκαλία που εκπονήσαμε στο μάθημα των Αρχαίων Ελληνικών, στο τμήμα Α2 του σχολείου, σε συνδυασμό με το γνωστικό αντικείμενο της Νεοελληνικής Γλώσσας, στο οποίο άλλωστε υπάρχει το κεφάλαιο "Γλώσσα και γλωσσικές ποικιλίες, διαφοροποιήσεις", το οποίο συνδέεται με τη διαχρονική θεώρηση της γλώσσας.

            Από την άλλη, βασιστήκαμε στο θεωρητικό πλαίσιο της κειμενοκεντρικής διδασκαλίας. Σύμφωνα με αυτήν η βασική μονάδα ανάλυσης είναι το κείμενο. Η έμφαση στο κείμενο σημαίνει τη ριζική αντιστροφή της παραδοσιακά κυρίαρχης προσέγγισης στη γλωσσική διδασκαλία. Για παράδειγμα, το αναλυτικό πρόγραμμα της ελληνικής εκπαίδευσης ως πρόσφατα χαρακτηριζόταν από την αντίληψη που θεωρούσε το κείμενο ως αφορμή, για να διδαχθεί ένα γραμματικό, λεξικό ή άλλο φαινόμενο –συνήθως ως ένα κενό αντικείμενο απομνημόνευσης και στείρας εκμάθησης. Η αντίθετη οπτική, όπως εισάγεται σταδιακά στο ελληνικό σχολείο, σημαίνει ότι κάθε επιμέρους γραμματικό, συντακτικό, λεξικό ή άλλο φαινόμενο πρέπει να διδάσκεται μέσα από το κείμενο, δηλαδή συνδεδεμένο με συγκεκριμένες περικειμενικές προϋποθέσεις (δημιουργούς, αποδέκτες, λειτουργίες). Η οπτική αυτή σημαίνει το άνοιγμα της διδασκαλίας στην αλληλεπίδραση του/της μαθητή/τριας με διαπροσωπικά, γνωστικά, πολιτισμικά πλαίσια αναφοράς.

            Το κείμενο, επίσης, αποτελεί συστατικό στοιχείο του άμεσου και ευρύτερου κοινωνικοπολιτισμικού περιβάλλοντος: Η δυναμική αντίληψη της σχέσης του κειμένου με το περικείμενο σημαίνει ότι στη διδασκαλία πρέπει να δίνεται έμφαση σε στοιχεία του κοινωνικού, ιστορικού και πολιτισμικού περιβάλλοντος της γλωσσικής παραγωγής, αλλά και στους γνωστικούς μηχανισμούς που ερμηνεύουν την πολιτισμικά καθορισμένη γνώση, που περιλαμβάνει αναμονές, σενάρια, στερεοτυπικές αντιλήψεις και άλλα στοιχεία για τα επικοινωνιακά γεγονότα.  

            Τέλος, τρίτη θεωρητική παραδοχή της παρούσας καινοτόμου δράσης είναι ότι η διδασκαλία χρειάζεται να εμπλουτισθεί με την αρχή της διεπιστημονικότητας. Η διεπιστημονικότητα θα μπορούσε να χαρακτηριστεί ως διαθεματικότητα από τη σκοπιά του εξειδικευμένου αντικειμένου (Κολιόπουλος, 2004). Συνιστά ένα είδος διακλαδικής οργάνωσης και προσέγγισης της σχολικής γνώσης, κατά την οποία διατηρείται μεν η διαίρεση και η ανεξαρτησία των μαθημάτων στο Αναλυτικό Πρόγραμμα Σπουδών και στο Ωριαίο Πρόγραμμα, ως αυτοτελώς διδασκόμενων αντικειμένων και ως πλαισίων οργάνωσης της σχολικής γνώσης, τα οποία διακρίνονται ως προς την οριοθέτηση των εννοιών και διαδικασιών τους, τις ιδιαίτερες γνώσεις, τις διαχωριστικές γραμμές τους και τα οποία κατά τη διεπιστημονική προσέγγιση συνδράμουν ενίοτε ως πρωτεύοντα ή δευτερεύοντα. Ουσιαστικά, επιχειρείται η διασύνδεση μεταξύ του περιεχομένου τους, ώστε να αποκατασταθεί η ενότητα της γνώσης. Πρόκειται για την κατά κλάδους-επιστήμες οργάνωση της γνώσης (επιστημονικότητα), αλλά παράλληλα και την (οριζόντια) σύνδεση (διά) «εντός» και «μεταξύ» τους, κατά την οποία το περιεχόμενο των ανεξάρτητων διδακτικών αντικειμένων συσχετίζεται οριζόντια (Ματσαγγούρας, 2003).

Β. Οι διδακτικοί στόχοι:

            Στο νέο Πρόγραμμα Σπουδών για τη διδασκαλία των Αρχαίων Ελληνικών της πρώτης τάξης του Λυκείου ορίζεται ότι στην προτεινόμενη μεθοδολογία προβλέπεται η σύνδεση της Αρχαίας και της Νέας Ελληνικής κατά τρόπο που θα γίνεται κατανοητή η ιστορική εξέλιξη της ελληνικής γλώσσας (η πολύπλευρη εξέταση του λεξιλογίου και η εμβάθυνση με ασκήσεις ετυμολογίας, παραγωγής ή σύνθεσης, μελέτης της σημασίας ενός όρου σε επίπεδο διαχρονίας, εξέτασης της αλλαγής σημασίας ανάλογα με το συγκείμενο διευκολύνει τον μαθητή στην κατάκτηση της γλώσσας). Επίσης, προβλέπεται ο κειμενοκεντρικός, διακειμενικός και διαθεματικός τρόπος προσέγγισης.

            Σύμφωνοι με τα αναγραφόμενα στο Πρόγραμμα Σπουδών είναι οι διδακτικοί στόχοι που θέσαμε κατά τον σχεδιασμό της διαθεματικής διδασκαλίας: Κύριος διδακτικός στόχος είναι να κατανοήσουν οι μαθητές/τριες την ιστορική συνέχεια της ελληνικής γλώσσας. Επίσης, ως στόχο ορίζουμε την εξοικείωση των μαθητών/τριών με την έννοια της διαχρονίας στη γλώσσα. Τέλος, στόχος είναι η καλλιέργεια της γλωσσικής ικανότητας των μαθητών/τριών με τον εμπλουτισμό της γνώσης τους για τη γλώσσα και τη μεταβολή της σημασίας των λέξεων στη διάρκεια του χρόνου. Αυτή η αλλαγή στη σημασία τους αναδεικνύει την έννοια της πολυσημίας των λέξεων, κύριας γλωσσολογικής αρχής σήμερα.

Σχέδιο μαθήματος

1. Στην αρχή του μαθήματος ο πρώτος διδάσκων θα επιχειρήσει μια εισαγωγή στις έννοιες της συγχρονίας και της διαχρονίας που χαρακτηρίζουν τη σύγχρονη γλωσσολογία. Επίσης, θα γίνει αναφορά στον τρόπο με τον οποίο οι αρχές αυτές έχουν εφαρμογή στη Νεοελληνική Γλώσσα και διέπουν τη σχέση της με την Αρχαία Ελληνική Γλώσσα. (10΄)

2. Στη συνέχεια η διδάσκουσα θα χωρίσει την τάξη σε πέντε ομάδες και θα μοιρασθεί σε κάθε μαθητή/τρια από ένα φύλλο εργασίας. Κάθε ομάδα θα αναλάβει από μια δραστηριότητα γλωσσικού περιεχομένου με τη σειρά που περιέχονται στο φύλλο εργασίας. (15')

3. Το επόμενο στάδιο της διδασκαλίας προβλέπει την ανακοίνωση των αποτελεσμάτων των δραστηριοτήτων των ομάδων στην ολομέλεια με παράλληλη συζήτηση, σχολιασμό και παρέμβαση των διδασκόντων, όπου κριθεί αναγκαία για την αποτελεσματικότερη ροή της διδασκαλίας. (15΄)

4. Οι μαθητές/τριες του τμήματος θα συμπληρώσουν φύλλο αξιολόγησης της διδακτικής δράσης που θα τους δοθεί στο τέλος της διδασκαλίας.

Αναφορές

Κολιόπουλος, Δ. 2004.  Θέματα διδακτικής φυσικών επιστημών. Αθήνα: Μεταίχμιο.

Ματσαγγούρας, Η. 2003. Η διαθεματικότητα στη σχολική γνώση: Εννοιολογική αναπλαισίωση και σχέδια εργασίας. Αθήνα: Γρηγόρης.

Πρόγραμμα Σπουδών Αρχαίων Ελληνικών Α΄ Λυκείου, Εφημερίδα της Κυβερνήσεως, Αρ. Φύλλου 156, 22 Ιανουαρίου 2015.

ΦΥΛΛΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ

ΚΕΙΜΕΝΟ 1

[30] Λύσανδρος δὲ τάς τε ναῦς καὶ τοὺς αἰχμαλώτους καὶ τἆλλα πάντα εἰς Λάμψακον ἀπήγαγεν, ἔλαβε δὲ καὶ τῶν στρατηγῶν ἄλλους τε καὶ Φιλοκλέα καὶ Ἀδείμαντον. Ἧι δ’ ἡμέρᾳ ταῦτα κατειργάσατο, ἔπεμψε Θεόπομπον τὸν Μιλήσιον λῃστὴν εἰς Λακεδαίμονα ἀπαγγελοῦντα τὰ γεγονότα, ὃς ἀφικόμενος τριταῖος ἀπήγγειλε. [31] Μετὰ δὲ ταῦτα Λύσανδρος ἁθροίσας τοὺς συμμάχους ἐκέλευσε βουλεύεσθαι περὶ τῶν αἰχμαλώτων. Ἐνταῦθα δὴ κατηγορίαι ἐγίγνοντο πολλαὶ τῶν Ἀθηναίων, ἅ τε ἤδη παρενενομήκεσαν καὶ ἃ ἐψηφισμένοι ἦσαν ποιεῖν, εἰ κρατήσειαν τῇ ναυμαχίᾳ, τὴν δεξιὰν χεῖρα ἀποκόπτειν τῶν ζωγρηθέντων πάντων, καὶ ὅτι λαβόντες δύο τριήρεις, Κορινθίαν καὶ Ἀνδρίαν, τοὺς ἄνδρας ἐξ αὐτῶν πάντας κατακρημνίσειαν. Φιλοκλῆς δ’ ἦν στρατηγὸς τῶν Ἀθηναίων, ὃς τούτους διέφθειρεν. [32] Ἐλέγετο δὲ καὶ ἄλλα πολλά, καὶ ἔδοξεν ἀποκτεῖναι τῶν αἰχμαλώτων ὅσοι ἦσαν Ἀθηναῖοι πλὴν Ἀδειμάντου, ὅτι μόνος ἐπελάβετο ἐν τῇ ἐκκλησίᾳ τοῦ περὶ τῆς ἀποτομῆς τῶν χειρῶν ψηφίσματος· ᾐτιάθη μέντοι ὑπό τινων προδοῦναι τὰς ναῦς. Λύσανδρος δὲ Φιλοκλέα πρῶτον ἐρωτήσας, ὃς τοὺς Ἀνδρίους καὶ Κορινθίους κατεκρήμνισε, τί εἴη ἄξιος παθεῖν ἀρξάμενος εἰς Ἕλληνας παρανομεῖν, ἀπέσφαξεν.

ΚΕΙΜΕΝΟ 2

[20]Λακεδαιμόνιοι δὲ οὐκ ἔφασαν πόλιν Ἑλληνίδα ἀνδραποδιεῖν μέγα ἀγαθὸν εἰργασμένην ἐν τοῖς μεγίστοις κινδύνοις γενομένοις τῇ Ἑλλάδι, ἀλλ’ ἐποιοῦντο εἰρήνην ἐφ’ ᾧ τά τε μακρὰ τείχη καὶ τὸν Πειραιᾶ καθελόντας καὶ τὰς ναῦς πλὴν δώδεκα παραδόντας καὶ τοὺς φυγάδας καθέντας τὸν αὐτὸν ἐχθρὸν καὶ φίλον νομίζοντας Λακεδαιμονίοις ἕπεσθαι καὶ κατὰ γῆν καὶ κατὰ θάλατταν ὅποι ἂν ἡγῶνται.[21] Θηραμένης δὲ καὶ οἱ σὺν αὐτῷ πρέσβεις ἐπανέφερον ταῦτα εἰς τὰς Ἀθήνας.

ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΕΣ

Δραστηριότητα 1ης ομάδας: Με καθεμιά από τις προθέσεις εἰς, μετὰ, περὶ, ἐξ, ὑπό του κειμένου 1 να σχηματίσετε από δύο σύνθετες λέξεις της Νέας Ελληνικής Γλώσσας.

Δραστηριότητα 2ης ομάδας: Να βρείτε με ποια λέξη του κειμένου 1 ταιριάζει ετυμολογικά κάθε υπογραμμισμένη λέξη των παρακάτω προτάσεων.

·         Η αστυνομία συνέλαβε τους απαγωγείς του παιδιού.

·         Για την απαγγελία ενός ποιήματος χρειάζεται ο κατάλληλος επιτονισμός.

·         Οι βουλευτές ψήφισαν στο Κοινοβούλιο το νέο νομοσχέδιο.

·         Οι Ολυμπιονίκες γνωρίζουν μεγάλη δόξα για τα επιτεύγματά τους.

·         Η διαφθορά στην πολιτική ζωή είναι έντονη στις δυτικές κοινωνίες.

·         Το διαδίκτυο αποτέλεσε μεγάλη τομή για την επικοινωνία.

   Δραστηριότητα 3ης ομάδας: Να βρείτε με ποια λέξη του κειμένου 2 ταιριάζει   

   ετυμολογικά κάθε υπογραμμισμένη λέξη των παρακάτω προτάσεων.

·         Η διαφήμιση λειτουργεί στην εποχή μας ως μηχανισμός εξανδραποδισμού των ανθρώπων.

·         Είναι μεγάλος ο κίνδυνος απώλειας του εισοδήματος λόγω της οικονομικής κρίσης.

·         Τελικά οι φυγάδες από τις φυλακές συνελήφθησαν.

·         Η καθαίρεση των αξιωματούχων έγινε με συνοπτικές διαδικασίες.

·         Οι ηγεμόνες στον Μεσαίωνα είχαν απόλυτη εξουσία.

   Δραστηριότητα 4ης ομάδας: Να βρείτε έξι ουσιαστικά του κειμένου 2 που

   χρησιμοποιούμε και στη Νέα Ελληνική Γλώσσα με την ίδια ακριβώς σημασία.

   Δραστηριότητα 5ης ομάδας: Βρείτε στα δύο κείμενα τρεις λέξεις της Αρχαίας

   Ελληνικής Γλώσσας που στη Νέα Ελληνική Γλώσσα χρησιμοποιούμε με

   διαφορετική σημασία.

Φύλλο αξιολόγησης της ομαδοσυνεργατικής δράσης στα Αρχαία Ελληνικά

Ομάδα:

1.      Σε ποιο βαθμό πιστεύεις ότι η συγκεκριμένη διδακτική δράση σε βοήθησε να κατανοήσεις την έννοια της διαχρονίας στην ελληνική γλώσσα;

Καθόλου

Λίγο

Αρκετά

Πολύ

Πάρα πολύ

2.      Σε ποιο βαθμό πιστεύεις ότι είναι χρήσιμη η γνώση της αρχαίας ελληνικής γλώσσας για την ενίσχυση της γλωσσικής σου ικανότητας στη Νέα ελληνική γλώσσα;

Καθόλου

Λίγο

Αρκετά

Πολύ

Πάρα πολύ

3.      Σε ποιο βαθμό πιστεύεις ότι συνέβαλλες στην εργασία της ομάδας σου;

Καθόλου

Λίγο

Αρκετά

Πολύ

Πάρα πολύ

4.      Σε ποιο βαθμό συνεργάστηκες με τους συμμαθητές σου κατά τη διδακτική δράση;

Καθόλου

Λίγο

Αρκετά

Πολύ

Πάρα πολύ

5.      Σε ποιο βαθμό παρείχες βοήθεια, όταν σου ζητήθηκε από τα άλλα μέλη της ομάδας;

Καθόλου

Λίγο

Αρκετά

Πολύ

Πάρα πολύ

6.      Σε ποιο βαθμό πιστεύεις ότι βοηθήθηκες από τη διδακτική δράση;

Καθόλου

Λίγο

Αρκετά

Πολύ

Πάρα πολύ

7.      Τι πιστεύεις ότι έλειπε και θα έπρεπε να προστεθεί; ………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………