Πρόταση για διδακτικό σενάριο με τίτλο ¨Ο Πολιτικός Λόγος"

Κατάθεση πρότασης εκπόνησης διδακτικού σεναρίου στη Νεοελληνική Γλώσσα για την Γ΄ τάξη του Λυκείου με τίτλο: Ο πολιτικός λόγος»

Στη διάρκεια του σχολικού έτους 2016-2017 προτιθέμεθα να εφαρμόσουμε ένα διδακτικό σενάριο που στοχεύει στην κριτική προσέγγιση του πολιτικού λόγου. Το προτεινόμενο σενάριο είναι συμβατό με τη διδακτέα ύλη στο μάθημα της Νεοελληνικής Γλώσσας, αφού υπάγεται στην ενότητα «Πολιτικός Λόγος», η οποία βρίσκεται στο διδακτικό βιβλίο της Γλώσσας της Γ΄ τάξης του Λυκείου. Επίσης, αποτελεί συνέχεια του προτεινόμενου διδακτικού σεναρίου με τίτλο «Ο επιστημονικός Λόγος», για τη διενέργεια του οποίου έχουμε επίσης καταθέσει πρόταση στο ΕΠΕΣ του σχολείου μας.

Το προτεινόμενο διδακτικό σενάριο υπάγεται στο πλαίσιο διδασκαλίας της Νεοελληνικής Γλώσσας  υπό το πρίσμα του κριτικού γραμματισμού. Ειδικότερα, συνδέεται με την Ανάλυση Λόγου και με την κειμενοκεντρική προσέγγιση του λόγου. Σύμφωνα με αυτές τις επιστημονικές προσεγγίσεις, κάθε κείμενο εντάσσεται μαζί με τα ομοειδή του σε μια ευρύτερη κατηγορία είδους λόγου / κειμένου ( genre ). Γι’ αυτό το λόγο τα κείμενα διαβάζονται και κατανοούνται μέσω του είδους στο οποίο ανήκουν[1]. Άλλωστε, τα είδη λόγου, ως κατηγορίες κειμένων, αποτελούν αναπόσπαστα συστατικά μιας πολιτισμικής και γλωσσικής κοινότητας, κοινωνικές κατασκευές που εξυπηρετούν διαφορετικές κοινωνικές λειτουργίες. Σύμφωνα με την Ανάλυση Λόγου κάθε κειμενικό είδος έχει τα δικά του διακριτικά γλωσσικά, εξωγλωσσικά και μακροδομικά χαρακτηριστικά, ανάλογα με το σκοπό που επιδιώκει να πραγματοποιήσει [2].

Γίνεται φανερό, επομένως, ότι κάθε κειμενικό είδος χαρακτηρίζεται από συγκεκριμένο θεματικό περιεχόμενο, ύφος και δομή. Δεν αρκεί κατά τη συγγραφή ενός κειμένου ο συγγραφέας να ανακαλεί τους κανόνες γραμματικής και το λεξιλόγιο που γνωρίζει, αλλά κυρίως οφείλει να γνωρίζει τους κανόνες και τις συμβάσεις σύνταξης διαφορετικών κειμενικών ειδών, τα οποία είναι συνυφασμένα με την πολιτισμική διάσταση της γλώσσας, ώστε να έχει τη δυνατότητα να συμμετέχει στα κοινωνικά δρώμενα. Με αυτό το σκεπτικό, το προτεινόμενο διδακτικό σενάριο αποσκοπεί στην εξοικείωση των μαθητών/τριών με τα χαρακτηριστικά του πολιτικού λόγου.

 Αυτό θα γίνει με την κειμενοκεντρική προσέγγιση, η οποία αναγορεύει το κείμενο σε σημείο εκκίνησης και πλαίσιο οργάνωσης της γλωσσικής διδασκαλίας και μάθησης. Το κείμενο, ως ενότητα λόγου με συγκεκριμένο λειτουργικό ρόλο σε συγκεκριμένα κοινωνικά συμφραζόμενα, ερμηνεύεται και αξιοποιείται ως σύστημα αποτελούμενο από ανεξάρτητες αλλά και συνδεόμενες, μεταξύ τους, γλωσσικές υποομάδες ( λέξεις, προτάσεις ), χαρακτηριζόμενο από γλωσσική συνοχή και νοηματική συνεκτικότητα. Από τη στιγμή που είναι αποδεκτό ότι το κείμενο είναι διδάξιμο, κατά τη διδασκαλία προέχει η ανάπτυξη στρατηγικών για την κατανόηση και την παραγωγή πλαισιωμένου λόγου. Σε αυτό το πλαίσιο υπάγεται η στόχευση του προτεινόμενου διδακτικού σεναρίου που ως στόχους οι μαθητές/τριες της Γ΄ τάξης του Λυκείου να:

-          αναγνωρίζουν την εκάστοτε καταστασιακή περίσταση υπό την οποία διαμορφώνεται ο πολιτικός λόγος (ιστορικό και κοινωνικό πλαίσιο, τρέχουσες εξελίξεις, αποδέκτης) και το πώς αυτή καθορίζει τις γλωσσικές επιλογές των πολιτικών ανάλογα με την πρόθεση, την ιδεολογία και την ταυτότητά τους (προσωπική, κομματική κ.ά.).

-          αναγνωρίζουν σε κείμενα πολιτικού λόγου που αφορούν την εγγράμματη καθημερινότητά τους γλωσσικές δομές που χαρακτηρίζουν τον πολιτικό λόγο (κυριαρχία ονοματικού μέρους έναντι του ρηματικού, ελλειπτικές προτάσεις, χρήση ουσιαστικών που συνοδεύονται από προσδιορισμούς κ.ά.)

-          αναγνωρίζουν την πληροφοριακή δομή (αυταπόδεικτες αλήθειες, συνθηματικός τρόπος μετάδοσης των πολιτικών νοημάτων κ.ά.) και τις γλωσσικές επιλογές (λεξιλόγιο, χρήση γραμματικού προσώπου και ρηματικών χρόνων κ.ά.)του πολιτικού λόγου σε σχέση με την εκάστοτε κοινωνική και επικοινωνιακή περίσταση επικοινωνίας.

-          διακρίνουν στον πολιτικό και στον προπαγανδιστικό λόγο την έμφαση που δίνεται στην επίκληση στο συναίσθημα για μεγαλύτερη αποτελεσματικότητα (λεκτικός συμβολισμός, λεκτικός πληθωρισμός, χρήση λέξεων με ηθική διάσταση κ.ά.).

-          εντοπίζουν τις γλωσσικές επιλογές του πολιτικού, όταν επικαλείται το ήθος ή την αυθεντία του (εξομολογητικό ύφος λόγου, ημικαταληπτός λόγος, ταυτολογία, αοριστολογία κ.ά.).

Το προτεινόμενο διδακτικό σενάριο είναι σύμφωνο με το νέο Πρόγραμμα Σπουδών για τη γλωσσική διδασκαλία στο Λύκειο. Το νέο Πρόγραμμα Σπουδών αποτελεί συνέχεια του Π.Σ. για τη διδασκαλία της νέας ελληνικής στο Γυμνάσιο (συμπληρωματικό Π.Σ. Γυμνασίου του 2011), καθώς και του Π.Σ. για την Α΄ τάξη του Λυκείου (ισχύον Π.Σ. του 2012), με το οποίο σχετίζεται στενά ως προς τους στόχους και τη μεθοδολογία. Το περιεχόμενο του νέου Π.Σ. έχει παραδοθεί από την συντακτική ομάδα στο ΙΕΠ, αλλά είναι αμφίβολο αν και πότε θα εφαρμοσθεί. Το ζητούμενο, ωστόσο, είναι ότι βασίζεται στην παιδαγωγική του κριτικού γραμματισμού, η οποία διαπνέει σήμερα την πλειοψηφία των  Π.Σ. των προηγμένων χωρών. Επίσης, για την οργάνωση του διδακτικού σεναρίου βασιστήκαμε, όπως ήδη αναφέραμε, στη θεωρία του κριτικού γραμματισμού.

Αυτή έρχεται να συμπληρώσει την επικοινωνιακή και κειμενοκεντρική προσέγγιση του λόγου, προκειμένου να μη μετατραπεί σε μια φορμαλιστική θεώρηση της κατανόησης των γραπτών κειμένων και σε μια μηχανική διαδικασία παραγωγής γραπτού λόγου. Οι σχετικές με τον κριτικό γραμματισμό πρακτικές δίνουν έμφαση στη συνεχώς εξελισσόμενη και επαναπροσδιοριζόμενη φύση των κειμενικών ειδών, τα οποία μπορεί να επιτελέσουν λειτουργίες τέτοιες που να επιφέρουν βελτιωτικές αλλαγές στην κοινωνία. Πρόκειται για αναγνωστικές και συγγραφικές πρακτικές που εξυπηρετούν την αποδόμηση και ανα-δόμηση κειμένων, στοχεύοντας στην αμφισβήτηση κάθε αλήθειας, που δεν μπορεί να γίνει αποδεκτή χωρίς κριτική διερεύνηση. Στη βάση αυτή οι μαθητές/τριες καλούνται να εντοπίσουν κατά την κριτική ανάγνωση κειμένων τα ρητά και άρρητα νοήματα που διατυπώνουν οι συντάκτες τους.

Παράλληλα, πρέπει να σημειώσουμε ότι το διδακτικό σενάριο βασίζεται στις αρχές της ομαδοσυνεργατικής μάθησης. Η ομαδοσυνεργατική διδασκαλία δίνει τη δυνατότητα ανάπτυξης διαμαθητικών σχέσεων και προωθεί την ενεργητική μάθηση ως πιο αποτελεσματική μορφή μάθησης. Σε αντίθεση με την παραδοσιακή αντίληψη, η οποία θεωρεί ότι σημαντική στην εκπαίδευση είναι η γνώση, το ομαδοσυνεργατικό μοντέλο ασπάζεται την επιστημολογική θέση ότι εξίσου σημαντική με το περιεχόμενο είναι η διαδικασία της διδασκαλίας, μέσω της οποίας αποκτάται η γνώση. Μάλιστα, είναι γενικότερα αποδεκτό ότι οι σημερινοί μαθητές θα βρεθούν μελλοντικά στην ανάγκη να αναζητήσουν και να επεξεργασθούν τις διαθέσιμες πληροφορίες παρά στην ανάγκη να ανακαλέσουν απλώς από τη μνήμη τους πληροφορίες που κατέχουν[3].

Βασισμένοι στα παραπάνω έχουμε συμπεριλάβει στο Φύλλο εργασίας που θα δοθεί στους/στις μαθητές/τριες του τμήματος της Γ΄ Λυκείου διάφορα κείμενα με τα οποία τους δίνεται η δυνατότητα να προσεγγίζουν και να αντιλαμβάνονται κριτικά τον πολιτικό λόγο ως κοινωνικό και ιδεολογικό προϊόν και να αντιμετωπίζουν κριτικά κείμενα από έντυπες και ηλεκτρονικές πηγές, ώστε να διακρίνουν τις ιδιαιτερότητες του πολιτικού λόγου και τα ρητά και άρρητα νοήματα που ενυπάρχουν σε αυτόν. Προς αυτή την κατεύθυνση, μάλιστα, κινούνται οι δραστηριότητες που τους δίνονται, καθώς τους ωθούν στη διερεύνηση των γλωσσικών επιλογών των συντακτών των κειμένων, ανάλογα με την πρόθεσή τους, το μήνυμα και τους εκάστοτε αποδέκτες του.

Καταληκτικά, η διάρκεια του προτεινόμενου διδακτικού σεναρίου είναι τρεις διδακτικές ώρες. Στην πρώτη διδακτική ώρα οι μαθητές/τριες του τμήματος θα χωριστούν σε ομάδες και θα επεξεργαστούν σε Φύλλο εργασίας που θα τους δοθεί κείμενα από το διαδίκτυο που ανήκουν σε ομιλίες κατά κύριο λόγο πολιτικών. Στις επόμενες δύο διδακτικές ώρες προβλέπεται η ανακοίνωση των αποτελεσμάτων των ομάδων στην ολομέλεια του τμήματος και δημιουργική συζήτηση επί των απαντήσεων κάθε ομάδας με την καθοδήγηση του διδάσκοντος, προκειμένου να εμπλακούν όλοι οι μαθητές/τριες στη διδακτική δράση και να μη την αντιμετωπίσουν αποσπασματικά. Στο τέλος της δράσης οι μαθητές/τριες θα συμπληρώσουν σχετικό Φύλλο αυτοαξιολόγησης και ετεροαξιολόγησης της διδακτικής δράσης και θα κληθούν να παραγάγουν ατομικά κείμενο το οποίο θα βασίζεται σε σχετικό με το θέμα κριτήριο αξιολόγησης.

                                                                                                    Με εκτίμηση,

                                                            Νικόλαος Κων/νου Αλέφαντος

                                                         Φιλόλογος

---

[1] Χατζησαββίδης Σ. ( 2002 ). Δομή, επικοινωνία, είδη λόγου και γραμματισμός στα νέα    

   Προγράμματα Σπουδών γλωσσικής διδασκαλίας στο Δημοτικό Σχολείο. Γλώσσα, 54.

[2]  Αρχάκης Α. (2005). Γλωσσική διδασκαλία και σύσταση των κειμένων. Αθήνα: Πατάκης.

[3]  Ματσαγγούρας, Η., (2000), Ομαδοσυνεργατική Διδασκαλία και Μάθηση, Αθήνα: Γρηγόρης