Πρόταση για διδακτικό σενάριο "Επιστημονικός Λόγος"

Κατάθεση πρότασης εκπόνησης διδακτικού σεναρίου στη Νεοελληνική Γλώσσα για την Γ΄ τάξη του Λυκείου με τίτλο:

                                «Ο επιστημονικός λόγος»

Διδάσκων καθηγητής: Νικόλαος Κων/νου Αλέφαντος

Στη διάρκεια του σχολικού έτους 2016-2017 προτιθέμεθα να εφαρμόσουμε ένα διδακτικό σενάριο που στοχεύει στην κριτική προσέγγιση του επιστημονικού λόγου. Το προτεινόμενο διδακτικό σενάριο είναι συμβατό με τη διδακτέα ύλη στο μάθημα της Νεοελληνικής Γλώσσας, αφού υπάγεται στην ενότητα «Επιστημονικός Λόγος», η οποία βρίσκεται στο διδακτικό βιβλίο της Γλώσσας της Γ΄ τάξης του Λυκείου. Επίσης, αποτελεί συνέχεια του προτεινόμενου διδακτικού σεναρίου με τίτλο «Η κοινωνία των πολιτών – ο εθελοντισμός», για τη διενέργεια του οποίου έχουμε επίσης καταθέσει πρόταση στο ΕΠΕΣ του σχολείου μας.

Το προτεινόμενο διδακτικό σενάριο υπάγεται στο πλαίσιο διδασκαλίας της Νεοελληνικής Γλώσσας  υπό το πρίσμα του κριτικού γραμματισμού. Ειδικότερα, συνδέεται με την Ανάλυση Λόγου και με την κειμενοκεντρική προσέγγιση του λόγου. Σύμφωνα με αυτές τις επιστημονικές προσεγγίσεις, κάθε κείμενο εντάσσεται μαζί με τα ομοειδή του σε μια ευρύτερη κατηγορία είδους λόγου / κειμένου ( genre ). Γι’ αυτό το λόγο τα κείμενα διαβάζονται και κατανοούνται μέσω του είδους στο οποίο ανήκουν (Χατζησαββίδης, Σ., 2002)[1]. Άλλωστε, τα είδη λόγου, ως κατηγορίες κειμένων, αποτελούν αναπόσπαστα συστατικά μιας πολιτισμικής και γλωσσικής κοινότητας, κοινωνικές κατασκευές που εξυπηρετούν διαφορετικές κοινωνικές λειτουργίες. Σύμφωνα με την Ανάλυση Λόγου κάθε κειμενικό είδος έχει τα δικά του διακριτικά γλωσσικά, εξωγλωσσικά και μακροδομικά χαρακτηριστικά, ανάλογα με το σκοπό που επιδιώκει να πραγματοποιήσει (Αρχάκης, Α., 2005)[2].

Βασισμένοι, λοιπόν, στις θεωρητικές αρχές της Ανάλυσης Λόγου στοχεύουμε με το προτεινόμενο διδακτικό σενάριο να εξοικειωθούν οι μαθητές/τριες της τρίτης τάξης του Λυκείου με τα είδη του επιστημονικού λόγου. Ειδικότερα, τα κειμενικά είδη που κατεξοχήν προσιδιάζουν στη φύση του επιστημονικού λόγου είναι τα εξής:

 α) Aναφορά [report] Πρόκειται για το κατεξοχήν κειμενικό είδος μέσω του οποίου αναπτύσσεται ο επιστημονικός λόγος. Στην πραγματικότητα τα σχολικά εγχειρίδια δεν αποτελούν παρά μεγάλες αναφορές που υποδιαιρούνται σε μικρότερες ενότητες. H βασική λειτουργία αυτού του κειμενικού είδους είναι να οργανώνει τις υπάρχουσες πληροφορίες για ένα αντικείμενο μέσω της ταξινόμησης ή μέσω της αποσύνθεσής του (δηλαδή της ανάλυσης του όλου σε μέρη). Oι αναφορές μπορούν επίσης να έχουν καθαρά περιγραφικό χαρακτήρα, καθώς κατονομάζουν και καταγράφουν ιδιότητες, λειτουργίες και χρήσεις του υπό εξέταση αντικειμένου.

 β) Eξήγηση. Πρόκειται για το κειμενικό είδος που δίνει έμφαση στην περιγραφή των διαδικασιών, οι οποίες είτε ταξινομούνται είτε χρησιμοποιούνται ως κριτήρια για την ταξινόμηση των αντικειμένων. Oι βασικές διαφορές της εξήγησης από την αναφορά -στο επίπεδο των γλωσσικών χαρακτηριστικών- είναι ότι περιλαμβάνει μεγαλύτερο ποσοστό ρημάτων δηλωτικών ενέργειας και ότι οι ενέργειες οργανώνονται βάσει λογικής ακολουθίας. Kαι σε αυτό το είδος βρίσκουμε συμμετέχοντες με γενικευτική αναφορά και αχρονικά ρήματα.

γ) Διαδικασία/ Πείραμα. Πρόκειται για το κειμενικό είδος που χρησιμοποιείται για τον έλεγχο φαινομένων και συμβάντων. Στηρίζεται στην έννοια της διαδικασίας και δεν είναι παρά μια διαδοχή βημάτων με συγκεκριμένη λειτουργία και δομή: Στόχος-Mέθοδος-Aποτελέσματα-Συμπέρασμα. H δομή αυτού του κειμενικού είδους αντανακλά την επιστημονική μέθοδο εν γένει. Tο βασικό γλωσσικό χαρακτηριστικό του πειράματος είναι η χρήση της προστακτικής. Ωστόσο, το πείραμα μπορεί να πάρει και τη μορφή του απολογισμού (κυρίως στο στάδιο της μεθόδου), όπου στη θέση της προστακτικής χρησιμοποιούνται ρήματα σε παρελθόντα χρόνο και οι συμμετέχοντες γίνονται συγκεκριμένοι. Συχνή είναι σε αυτή την περίπτωση η χρήση της παθητικής φωνής με στόχο τη θεματική προβολή των αντικειμένων και της διαδικασίας, και όχι των ατόμων που διενεργούν το πείραμα.

δ) 'Εκθεση. H βασική λειτουργία αυτού του κειμενικού είδους είναι η παρουσίαση μιας άποψης, ενός επιχειρήματος. Στηρίζεται στη λογική περισσότερο παρά στη χρονική αλληλουχία των συμβάντων και συνήθως εμφανίζει την εξής δομή: Θέση-Eπιχείρημα – Eπανάληψη - Συμπέρασμα. Aποτελεί βασικό ερμηνευτικό εργαλείο στο πεδίο των ανθρωπιστικών επιστημών και στηρίζεται σε μεγάλο βαθμό στην αφαίρεση, η οποία πραγματώνεται και εδώ κυρίως μέσω της ονοματοποίησης (Αραποπούλου Μ. &  Γιαννουλοπούλου Γ.)[3]

Πρόθεσή μας, επίσης, είναι με το προβλεπόμενο διδακτικό σενάριο οι μαθητές/τριες να διαβάζουν κριτικά τον επιστημονικό λόγο, κατανοώντας τα γλωσσικά του χαρακτηριστικά (ειδικό λεξιλόγιο, τεχνικοί όροι, ορισμοί, υψηλός βαθμός ονοματοποίησης, αναφορική λειτουργία της γλώσσας, υποτακτική σύνταξη, μακροπερίοδος λόγος κ.ά.) σε κείμενα της εγγράμματης καθημερινότητάς τους και αποτιμώντας την εγκυρότητα των επιχειρημάτων και την πρόθεση του συντάκτη τους. Με αυτό το σκεπτικό επιδιώκουμε να εξοικειωθούν με τις ιδιαιτερότητες του ακαδημαϊκού και εκλαϊκευμένου ακαδημαϊκού λόγου που σχετίζεται με τον κόσμο της τεχνολογίας, της επιστήμης και της τεχνολογίας. Να κατανοούν, δηλαδή,  με κριτικό τρόπο τις διαφορές ως προς την πρόθεση του πομπού και τις γλωσσικές του επιλογές ανάμεσα σε ένα επιστημονικό κείμενο και την εκλαϊκευμένη του μορφή.

Οι παραπάνω διδακτικοί στόχοι θα γίνουν πράξη με την κειμενοκεντρική προσέγγιση, η οποία αναγορεύει το κείμενο σε σημείο εκκίνησης και πλαίσιο οργάνωσης της γλωσσικής διδασκαλίας και μάθησης. Το κείμενο, ως ενότητα λόγου με συγκεκριμένο λειτουργικό ρόλο σε συγκεκριμένα κοινωνικά συμφραζόμενα, ερμηνεύεται και αξιοποιείται ως σύστημα αποτελούμενο από ανεξάρτητες αλλά και συνδεόμενες, μεταξύ τους, γλωσσικές υποομάδες ( λέξεις, προτάσεις ), χαρακτηριζόμενο από γλωσσική συνοχή και νοηματική συνεκτικότητα. Από τη στιγμή που είναι αποδεκτό ότι το κείμενο είναι διδάξιμο, κατά τη διδασκαλία προέχει η ανάπτυξη στρατηγικών για την κατανόηση και την παραγωγή πλαισιωμένου λόγου.

Επίσης, για την οργάνωση του διδακτικού σεναρίου βασιστήκαμε στη θεωρία του κριτικού γραμματισμού. Αυτή έρχεται να συμπληρώσει την επικοινωνιακή και κειμενοκεντρική προσέγγιση του λόγου, προκειμένου να μη μετατραπεί σε μια φορμαλιστική θεώρηση της κατανόησης των γραπτών κειμένων και σε μια μηχανική διαδικασία παραγωγής γραπτού λόγου. Οι σχετικές με τον κριτικό γραμματισμό πρακτικές δίνουν έμφαση στη συνεχώς εξελισσόμενη και επαναπροσδιοριζόμενη φύση των κειμενικών ειδών, τα οποία μπορεί να επιτελέσουν λειτουργίες τέτοιες που να επιφέρουν βελτιωτικές αλλαγές στην κοινωνία. Πρόκειται για αναγνωστικές και συγγραφικές πρακτικές που εξυπηρετούν την αποδόμηση και ανα-δόμηση κειμένων, στοχεύοντας στην αμφισβήτηση κάθε αλήθειας, που δεν μπορεί να γίνει αποδεκτή χωρίς κριτική διερεύνηση. Στη βάση αυτή οι μαθητές/τριες καλούνται να εντοπίσουν κατά την κριτική ανάγνωση κειμένων τα ρητά και άρρητα νοήματα που διατυπώνουν οι συντάκτες τους.

Παράλληλα, πρέπει να σημειώσουμε ότι το διδακτικό σενάριο βασίζεται στις αρχές της ομαδοσυνεργατικής μάθησης. Η ομαδοσυνεργατική διδασκαλία δίνει τη δυνατότητα ανάπτυξης διαμαθητικών σχέσεων και προωθεί την ενεργητική μάθηση ως πιο αποτελεσματική μορφή μάθησης. Σε αντίθεση με την παραδοσιακή αντίληψη, η οποία θεωρεί ότι σημαντική στην εκπαίδευση είναι η γνώση, το ομαδοσυνεργατικό μοντέλο ασπάζεται την επιστημολογική θέση ότι εξίσου σημαντική με το περιεχόμενο είναι η διαδικασία της διδασκαλίας, μέσω της οποίας αποκτάται η γνώση. Μάλιστα, είναι γενικότερα αποδεκτό ότι οι σημερινοί μαθητές θα βρεθούν μελλοντικά στην ανάγκη να αναζητήσουν και να επεξεργασθούν τις διαθέσιμες πληροφορίες παρά στην ανάγκη να ανακαλέσουν απλώς από τη μνήμη τους πληροφορίες που κατέχουν( Ματσαγγούρας Η., 2000)^[4].

Το προτεινόμενο διδακτικό σενάριο, τέλος, είναι σύμφωνο με το νέο Πρόγραμμα Σπουδών για τη γλωσσική διδασκαλία στο Λύκειο. Το νέο Πρόγραμμα Σπουδών αποτελεί συνέχεια του Π.Σ. για τη διδασκαλία της νέας ελληνικής στο Γυμνάσιο (συμπληρωματικό Π.Σ. Γυμνασίου του 2011), καθώς και του Π.Σ. για την Α΄ τάξη του Λυκείου (ισχύον Π.Σ. του 2012), με το οποίο σχετίζεται στενά ως προς τους στόχους και τη μεθοδολογία. Το περιεχόμενο του νέου Π.Σ. έχει παραδοθεί από την συντακτική ομάδα στο ΙΕΠ, αλλά είναι αμφίβολο αν και πότε θα εφαρμοσθεί. Το ζητούμενο, ωστόσο, είναι ότι βασίζεται στην παιδαγωγική του κριτικού γραμματισμού, η οποία διαπνέει σήμερα την πλειοψηφία των  Π.Σ. των προηγμένων χωρών.

Βασισμένοι στα παραπάνω έχουμε συμπεριλάβει στο Φύλλο εργασίας που θα δοθεί στους/στις μαθητές/τριες του τμήματος της Γ΄ Λυκείου διάφορα κείμενα με τα οποία τους δίνεται η δυνατότητα να προσεγγίζουν και να αντιλαμβάνονται κριτικά τον επιστημονικό λόγο ως κοινωνικό και ιδεολογικό προϊόν και να αντιμετωπίζουν κριτικά κείμενα από έντυπες και ηλεκτρονικές πηγές, ώστε να διακρίνουν τα γλωσσικά χαρακτηριστικά του επιστημονικού λόγου, τα κειμενικά είδη που κατεξοχήν προσιδιάζουν σε αυτόν και τα κείμενα με ακαδημαϊκό επιστημονικό λόγο από αυτά που έχουν εκλαϊκευτικό χαρακτήρα (κείμενα επιστημόνων ή άρθρα με επιστημονικό περιεχόμενο που δημοσιεύονται στον έντυπο ημερήσιο και περιοδικό τύπο ή στο διαδίκτυο). Προς την παραπάνω, μάλιστα, κατεύθυνση κινούνται οι δραστηριότητες που τους δίνονται στο Φύλλο εργασίας.

Καταληκτικά, η διάρκεια του προτεινόμενου διδακτικού σεναρίου είναι τρεις διδακτικές ώρες. Στην πρώτη διδακτική ώρα οι μαθητές/τριες του τμήματος θα χωριστούν σε ομάδες και θα επεξεργαστούν σε Φύλλο εργασίας που θα τους δοθεί κείμενα από το διαδίκτυο που ανήκουν σε διάφορα είδη επιστημονικών κειμένων, σε ακαδημαϊκό και εκλαϊκευμένο ακαδημαϊκό λόγο. Στις επόμενες δύο διδακτικές ώρες προβλέπεται η ανακοίνωση των αποτελεσμάτων των ομάδων στην ολομέλεια του τμήματος και δημιουργική συζήτηση επί των απαντήσεων κάθε ομάδας με την καθοδήγηση του διδάσκοντος, προκειμένου να εμπλακούν όλοι οι μαθητές/τριες στη διδακτική δράση και να μη την αντιμετωπίσουν αποσπασματικά. Στο τέλος της δράσης οι μαθητές/τριες θα συμπληρώσουν σχετικό Φύλλο αυτοαξιολόγησης και ετεροαξιολόγησης της διδακτικής δράσης και θα κληθούν να παραγάγουν ατομικά κείμενο το οποίο θα ζητεί τη θέση τους σχετικά με τη χρήση της πυρηνικής ενέργειας σήμερα (αφόρμηση για τον προβληματισμό αποτελούν κείμενα με σχετικό θέμα, τα οποία υπάρχουν στο Φύλλο εργασίας)

                                                                                                    Με εκτίμηση,

                                                            Νικόλαος Κων/νου Αλέφαντος

                                                         Φιλόλογος

---

[1] Χατζησαββίδης Σ. ( 2002 ). Δομή, επικοινωνία, είδη λόγου και γραμματισμός στα νέα  

   Προγράμματα Σπουδών γλωσσικής διδασκαλίας στο Δημοτικό Σχολείο. Γλώσσα, 54.

[2] Αρχάκης Α. (2005). Γλωσσική διδασκαλία και σύσταση των κειμένων. Αθήνα: Πατάκης.

[3] Μαρία Αραποπούλου & Γιαννούλα Γιαννουλοπούλου. Η χρήση της γλώσσας στα μη γλωσσικά   

  μαθήματα: ο λόγος των επιστημών. Ανακτήθηκε στις 20/7/2016 από την ιστοσελίδα:

  http://www.komvos.edu.gr.

[4]  Ματσαγγούρας, Η., (2000), Ομαδοσυνεργατική Διδασκαλία και Μάθηση, Αθήνα: Γρηγόρης